KLASİK ve KÜLT FİLMLER

“Bu dünyanın insanı irkilten yanı korkunçluğu değil, olağan görüntüsüdür.” Theodor Adorno

Amerikan bağımsız sinemasının pek bilinmeyen animasyon yaratıcıları Quay Kardeşlerin (Stephen ve Timothy Quay) ilk uzun metrajlı filmi Benjamenta Enstitüsü (1995). Bunun dışında, “Nasıl iyi bir uşak olunur”un filmi Benjamenta Enstitüsü. Filmin ismiyle müsemma “Enstitü” de “uşak”ların formasyonundan sorumlu pedagojik-mekan. Öyle aman aman gösterişli bir mekan değilse de Enstitü; biraz Dracula’nın şatosunu andıran -bir iki boy küçüğü elbette- ürkünç bir atmosfere sahip. Siyah-beyaz görüntü seçimi Benjamenta Enstitüsü’nün sinematografisini (Görüntü yönetmeni: Nick Knowland) büyük ölçüde etkileyici kılıyor. Keskin hatları görünür kılması ve özellikle de başkarakter Jakob von Gunten’in (Mark Rylance) yalıtılmışlığını, yalnızlığını ve de mekanla iç içe geçmesini, mekanda kaybolmasını vurgulamasıyla olağanüstü, hatta yer yer de ipnotize edici. Bir dışavurumcu  Alman filmini izliyor hissine kapılabilirsiniz…

Enstitüye eğitim alma amaçlı adım atan Jakob’un gözünden ilk “otorite figürü”nü gözlüyoruz: Figür’ün bedensel olarak ayrıntıya girilmeden, sözümona “yüz”süz betimlenişi, kimliğinin uzantı nesnesi bir “kamçı” (ki fazlasıyla Ortaçağ derebeylerini anımsatıyor. Bilmem, belki de ben böyle görmek istiyorumdur.) ve “baskın, buyurgan dil”ini tamamlayan emrivaki bir “el” ile resmedilişi; kameranın nesnel bir gözlemci olmaktan öte, gözlemin nihai yorumunu “seyirci-göz”ün akılsallığına, mantıksallığına bırakan eleştirel bir vizyon edindiğinin kanıtı. Şaklayan kamçının hipnozdan uyandırıcı sesiyle, bu Kafkaesk Enstitü’de kılavuzumuz Jokob’u önümüze katıp merdivenlerden çıkarız, odalara girip çıkarız, etrafı kollarız, iyi bir uşak olma yolunda tüm emeğimizi harcarız…

Jakob’un bu ürkünç, tekinsizlik saçan Enstitü’deki (Gel de Eraserhead’i hatırlama şimdi!) odası: Leibniz’in monad aleminin izdüşümü olması muhtemel… Işıksız, soluk, ölgün… Enstitü’nün, odaların, eğitim salonunun, bilcümle çevrenin bunaltıcı atmosferi, biçemin oluşumuna önayak oluyor. Minimalist bir film de aynı zamanda Benjamenta Enstitüsü. Jakob ne denli hareket ederse, kamera da o denli… Mekanın kısıtlayıcı niteliği de kameranın manevra alanını doğal olarak engelliyor. Sabit uzun planlar… Diyalogun da sıfır derecesindeyiz. “Ses”in olmadığı yerdeyiz.

Eğitim salonu; daha kibar kaşık tutmayı, masaya daha güzel tabak koymayı, ses tonunu ince ince ayarlamayı, daha içten ve görgülü ‘evet efendim’ demeyi öğretmek üzere tasarlanmış bir praksis alanı. “Kendini gösterebilme”nin yegane yeri, “kendini kanıtlama”nın… Bir ayinin trans halindeki üyeleri gibi, hep bir ağızdan ‘KELİME’leri ezip, “gelecekteki efendilerine” ‘kusursuz’ hizmet sunmak için vargüçleriyle yeteneklerini sergiliyorlar, Enstitü “uşak adayları.”

Benjamenta Enstitüsü bence benzeri olmayan bir film. Ya da şöyle diyelim: Eski çok eski, çok çok eski bir sorunu yeni bir biçemle ele alan küçük ama derin, açık uçlu bir film.

Stephen ve Timothy Quay Filmografisi:

1979 Nocturna Artificialia

1980 Punch & Judy (Tragical Comedy or Comical Tragedy)

1981 Ein Brudermord

1981 The Eternal Day of Michel de Ghelderode

1982 Igor – Chez Pleyel – The Paris Years

1983 Leos Janacek: Intimate Excursions

1984 The Cabinet of Jan Svankmajer

1985 This Unnameable Little Broom

1986 The Street of Crocodiles

1987 Rehearsal for Extinct Anatomies

1988 Dramolet (Stille Nacht I)

1989 Ex-Voto / The Pond

1990 The Comb (From the Museum of Sleep)

1990 De Artificiali Perspectiva or Anamorphosis

1991 The Calligrapher Parts I, II, III

1991 Are We Still Married? (Stille Nacht II)

1992 Long Way Down (Look what the Cat Drug in)

1992 Tales from the Vienna Woods (Stille Nacht III)

1993 Can't Go Wrong Without You (Stille Nacht IV)

1995 Institute Benjamenta, or This Dream Call Human Life

1999 Duet - Variations for the Convalescence of 'A'

2000 The Sandman

2000 In Absentia

2000 Dog Door (Stille Nacht V)

2002 The Phantom Museum

2003 Poor Roger

2003 Oranges and Lemons

2003 Green Gravel

2003 Jenny Jones

2005 The Piano Tuner of Earthquakes

Ödüllerinden bazıları:

1987 Fantasporto En İyi Kısa Film Ödülü (The Street of Crocodiles)

1995 Locarno Uluslararası Film Festivali Özel Mansiyon (Institute Benjamenta, or This Dream Call Human Life)

1995 Stockholm Film Festivali Bronz At Ödülü (Institute Benjamenta, or This Dream Call Human Life)

1996 Fantasporto Jüri Özel Ödülü (Institute Benjamenta, or This Dream Call Human Life)

2001 Cracow Film Festivali Özel Mansiyon (In Absentia)

2002 İngiliz Animasyon Ödülleri En İyi Film Ödülü (In Absentia)